Y diweddaraf ynglŷn â’r Coronafeirws (COVID-19)

Hanes Nant Gwrtheyrn

Nant Gwrtheyrn > Amdanom > Hanes Nant Gwrtheyrn

Hanes Nant Gwrtheyrn

Y mae pobl wedi bod yn ymgartrefu yn Nant Gwrtheyrn ers miloedd o flynyddoedd. Trwy gyfnodau o amaethu, chwarelu a chloddio, mae’r tir wedi cynnal bywyd ac wedi ymorol am incwm i’w drigolion. Ond oherwydd lleoliad anghysbell y Nant roedd bywyd yn galed iawn ar adegau i’r teuluoedd oedd yn byw yno.

150CC hyd at 400OC

Hanes cynnar hyd nes y 5ed ganrif

Y dystiolaeth archeolegol gynharaf o bobl yn ymsefydlu yn yr ardal ydy’r ddwy fryngaer enwog o Oes yr Haearn sy’n coroni’r tir uchel uwchben Nant Gwrtheyrn. Bu pobl yn byw yn Nhre’r Ceiri a’r Eifl rhwng 150 CC a 400 OC. Ychydig a wyddom am y trigolion cynnar yma, ar wahân i’r ffaith eu bod yn dibynnu’n helaeth ar yr haearn lleol ac yn ei allforio a’i werthu.

4edd Ganrif

Adeiladwyd rhwydwaith ffyrdd gan y Rhufeiniaid i gysylltu Caernarfon, Meirionnydd, Aberhonddu a Cheredigion i symud haearn.

5ed Ganrif

Y Brenin Gwrtheyrn yn ffoi rhag ei elynion i Nant Gwrtheyrn. Yn fuan ar ôl marwolaeth Gwrtheyrn, cyrhaeddodd tri mynach yn y Nant ar eu ffordd i fynachlog ar Ynys Enlli. Pysgotwyr oedd y bobl leol ac roeddent yn casáu’r newydd-ddyfodiaid Cristnogol, a gwrthodwyd syniad y mynachod o adeiladu Eglwys yn y Nant. O ganlyniad, gorfodwyd y mynachod i ffoi am eu bywydau.

1770au

Thomas Pennant

Yn y 1770au, ysgrifennodd Thomas Pennant am garnedd wedi’i lleoli ger y môr yn Nant Gwrtheyrn. Credir mai bedd carreg wedi’i orchuddio â thywyrch oedd hwn mewn gwirionedd, ac fe gyfeirid ato’n lleol fel Bedd Gwrtheyrn. Yn ôl Pennant, roedd trigolion y Nant wedi agor y bedd ac wedi dod o hyd i arch yn cynnwys esgyrn dyn tal ynddo.

Thomas Pennant
Thomas Gainsborough
Gyda diolch i Amgueddfa Genedlaethol Cymru

1750

Rhys a Meinir

Chwedl drist Rhys a Meinir, y ddau yn byw ar ffermydd yn Nant Gwrtheyrn

1770

Thomas Pennant yn teithio drwy Gymru, ac yn ysgrifennu 'Teithiau Cymru' sy'n disgrifio bedd Gwrtheyrn a theuluoedd y tair fferm yn yr ardal.

1794

Elis Bach Y Nant yn cael ei eni yn Fferm Tŷ Uchaf

Y Chwarelwyr, c. 1870

1850au

Yr Oes Ddiwydiannol

Yn y 1850au, roedd dinasoedd fel Lerpwl, Manceinion a Phenbedw yn tyfu’n gyflym ac roedd angen llawer iawn o ddeunyddiau adeiladu ar eu cyfer. Roedd rhaid cael ffyrdd gydag wyneb cadarn i ymdopi â’r holl draffig a daeth galw mawr am sets ithfaen.

Beth yw Set?

Set ydy darn o ithfaen wedi’i siapio’n fricsen sgwâr neu hirsgwar. Roedd y sets hyn yn cael eu defnyddio i roi wyneb ar strydoedd trwy Brydain.

1851

Agorwyd y chwarel ithfaen gyntaf yn Nant Gwrtheyrn gan Hugh Owen o Ynys Môn

1861

Kneeshaw a Lupton, cwmni o Lerpwl yn cymryd rheolaeth o Nant Gwrtheyrn ac yn agor chwarel ar ochr ddeheuol y Bae.

1875

Adeiladwyd Capel Seilo ar gyfer y Methodistiaid Calfinaidd

1878

Adeiladwyd 26 o dai newydd ar ffurf dau deras (Mountain view a Sea View) ar gyfer gweithwyr chwareli Port y Nant.

1886

Cyfrifiad yn dangos bod nifer y bobl sy'n byw yn Nant Gwrtheyrn wedi cynyddu i 200.

1890au

Roedd cloddio am ithfaen yn llwyddiant mawr, ac o fewn ychydig flynyddoedd roedd tair chwarel wedi eu hagor yn y Nant:

Cae’r Nant
Porth y Nant
Carreg y Llam

O ganlyniad, roedd llongau 150-200 tunnell yn cael eu llwytho a’u hanfon i’r dinasoedd diwydiannol yn rheolaidd gan ddychwelyd gyda phob math o gynnyrch nad oedd ar gael yn lleol i’r chwarelwyr.

1900

Roedd gan Gapel Seilo 40 o bobl ar eu llyfrau ac roedd tua 60 yn mynd i’r ysgol Sul.

1908

Mewn ymgais i wella safon addysg, cymerodd Cyngor Sir Gaernarfon reolaeth dros addysg yn Nant Gwrtheyrn - Roedd y safon yn annigonol cyn hynny.

1910

Lewis Jones Roberts, arolygydd addysg ar gyfer yr AEM yn awgrymu newid yr enw o Bort y Nant i Nant Gwrtheyrn.

1914

Y parch GW Jones, Parc, Ynys Môn yn pregethu yn Seilo am y tro diwethaf.

1925

Tirlithriad yn Nant Gwrtheyrn a dinistrio’r barics am byth.

1930au

Diwedd cyfnod...

Arafodd y galw am ithfaen yn sylweddol

Er i’r pentref gael adfywiad yn y 1930au fel y cododd y galw am ithfaen drachefn i adeiladu ffyrdd a thwnelau, ddaeth ffyniant y gorffennol ddim yn ôl.

Ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd yn 1939, caeodd Chwarel y Nant am y tro olaf a gadawodd y teuluoedd y pentref fesul un.

1934

Dringo'r allt!

Gwyliwch y car cyntaf yn dringo’r allt allan o’r pentref.

A German spy

1943

Yr ysbïwr o’r Almaen neu Mrs Margaret Gladys Fisher (o Feddgelert) yn marw mewn tân, mewn cwt pren o'r enw 'Y pedwar gwynt' uwch chwarel Carreg y Llam.

1948

Ysgol Nant Gwrtheyrn yn cau ei drysau am byth.

1959

Y teulu olaf yn gadael y Nant am byth gan adael y pentref yn wag.

Y 1970au Cynnar

Comiwn New Atlantis

Yn ystod y 1970au cynnar, cafodd y pentref ei feddiannu gan hipis y New Atlantis Commune. Fe fuon nhw’n byw yno heb gyflenwad dŵr na thrydan na system garthffosiaeth. Fe achoson nhw lawer o ddifrod i’r Nant gan losgi lloriau a drysau fel coed tân a gorchuddio’r waliau â graffiti. Am olygfa drist oedd hon i unrhyw un oedd ag atgofion arbennig am gymuned glòs a chwareli prysur y Nant! Pan adawodd aelodau’r comiwn y Nant, cafodd yr adeiladau eu gadael yn adfeilion.

Breuddwyd a ddaeth yn ffaith

Yn 1970, symudodd y Meddyg Carl Clowes o`i swydd arbenigol yn Ysbyty Christie, Manceinion i redeg meddygfa Llanaelhaearn ar ei ben ei hun. Roedd ef a’i wraig Dorothi yn benderfynol o fagu eu plant yn siaradwyr Cymraeg. Ond yr hyn a ganfu oedd cymuned yn wynebu problemau gwirioneddol, a theimlodd y dylai rhywbeth gael ei wneud ynglŷn â’r sefyllfa. Roedd chwarel ithfaen gyfagos yn Nhrefor ar fin cau ac roedd Ysgol Llanaelhaearn hefyd dan fygythiad o gael ei chau. Roedd rhaid creu cyfleoedd cyflogaeth newydd yn yr ardal os oedd hi am oroesi.

Ers i Ddeddf gyntaf yr Iaith Gymraeg ddod i rym yn 1967 roedd galw cynyddol am weithwyr dwyieithog mewn sefydliadau cyhoeddus. Roedd y meddyg o`r farn bod angen canolfan breswyl fyddai’n agored drwy gydol y flwyddyn i gynnig cyrsiau Cymraeg i sicrhau hyn.

Wrth i’r ddau syniad asio gyda’i gilydd, ac er bod yr adeiladau yn adfeilion erbyn y 70au, penderfynwyd sefydlu canolfan bwrpasol yn y Nant a fyddai yn creu gwaith ar gyfer pobl leol ac yn rhoi hwb angenrheidiol i’r iaith Gymraeg.

Since the first Welsh language act came into force in 1967 there was a growing demand for Welsh speaking staff at many public organisations across Wales. The doctor considered it necessary that a residential centre offering Welsh courses throughout the year should be opened if this was to be ensured.

As the two ideas blended together, and although the buildings were in ruins by the 70s, it was decided that a dedicated Centre would be established at Nant which would generate employment for local people and give a necessary boost to the language.

Mehefin 1972

Wedi iddo ef ei holi flwyddyn ynghynt, rhodd Mrs Knox, gwraig i gyn-reolwr y Nant, wybod i Dr Carl Clowes am `barodrwydd` ARC i werthu’r Nant.

1972 - 1978

Ymgyrch gyhoeddusrwydd gref o lobio, denu cefnogaeth gan y cynghorau lleol, deisebu a llythyrau yn y wasg.

Byw fyddi Nant Gwrtheyrn

Gorffennaf 1978

Trafodaethau i brynu’r pentref gyda AMEY Roadstone Corporation (ARC) yn dod i ben a throsglwyddwyd eiddo Porth y Nant i Ymddiriedolaeth Nant Gwrtheyrn am y swm o £25,000. Bu codi arian ar raddfa enfawr trwy Gymru benbaladr er mwyn cael cefnogaeth i’r prosiect a bydd Nant Gwrtheyrn yn nyled pobl Cymru am byth am eu ffydd, eu penderfyniad a’u haelioni.

nant_timeline_80s

1978 – 1982

Sefydlu apêl lwyddiannus i godi arian i wneud gwelliannau cychwynnol i’r tai a defnyddio’r cynllun MSC (Comisiwn Gwasanaethau’r Llafurlu) i noddi rhai o’r gwelliannau.

nant_timeline_1982

1982

Cynhaliwyd gwersi Cymraeg am y tro cyntaf yng Nghanolfan Iaith a Threftadaeth Nant Gwrtheyrn gan y tiwtoriaid gwirfoddol, Merfyn Morgan a Gwenno Hywyn, i Sain generadur disel.

1982 – 1990au

Parhau i wneud gwelliannau i’r Tai, y Plas a Chaffi Meinir gyda chymorth hael amryw o wirfoddolwyr a chyfranwyr ledled Cymru. Mae enwau’r tai hyd heddiw yn cynrychioli natur y noddwyr hael hyn. Erbyn y 90au, roedd y gwelliannau sylfaenol wedi eu gwneud a’r ‘gwasanaethau’ yn eu lle.

1987

Penodi Meic Raymant fel prif diwtor cyntaf y Nant.

1990au

Cyfnod o sefydlogi, gwneud mân welliannau i’r tai ac arbrofi gyda’r farchnad.

1994

Pobl y Chyff yn dod ar gwrs i'r Nant!

2000 ymlaen

Yr oes fodern

Agorwyd y Ganolfan Dreftadaeth yng Nghapel Seilo yn 2003 a arweiniodd at nifer cynyddol o ymwelwyr dyddiol yn ymweld â’r Nant yn y blynyddoedd i ddod. Cyfrannodd Nant Gwrtheyrn dros £0.7 miliwn i economi Pen Llŷn yn 2003.

2003

Capel Seilo yn agor fel Canolfan Dreftadaeth gyda chyngerdd agoriadol gan y Super Furry Animals a Rhys Ifans.

2008

Gwaith mawr i uwchraddio'r ffordd yn cwblhau a chaniatáu i fysiau 70 sedd gael mynediad i’r pentref.

2011

Prif Weinidog Cymru, Carwyn Jones, yn agor y datblygiad gwerth £5 miliwn yn swyddogol.

2015

Caffi

Gwaith i uwchraddio ac estynu'r Caffi yn cael ei gwblhau

2016

Agoriad swyddogol Tŷ Canol

Cyfleusterau newydd sbon gyda llety ychwanegol ar gyfer hyd at 38 o bobl yn cael ei agor gan Weinidog Llywodraeth Cymru, Alun Davies.